Skip to main content
Aktualności

Udar mózgu

Udar mózgu: objawy, przyczyny, leczenie, skutki. Czy można mu zapobiegać?

Udar mózgu to trzecia co do częstości przyczyna zgonów po 40. roku życia, a także najczęstsza przyczyna powstawania niepełnosprawności. Corocznie w Polsce odnotowuje się około 70–80 tys. przypadków wystąpienia udaru, co oznacza, że średnio dochodzi do niego co 8 minut.

Udar mózgu

Udar mózgu: objawy, przyczyny, leczenie, skutki. Czy można mu zapobiegać?

Udar mózgu to trzecia co do częstości przyczyna zgonów po 40. roku życia, a także najczęstsza przyczyna powstawania niepełnosprawności. Corocznie w Polsce odnotowuje się około 70–80 tys. przypadków wystąpienia udaru, co oznacza, że średnio dochodzi do niego co 8 minut.

Niestety jest to choroba charakteryzująca się bardzo poważnymi i przewlekłymi następstwami zdrowotnymi, a także wysoką śmiertelnością – prawie połowa pacjentów dotkniętych udarem umiera. Czym tak naprawdę jest udar mózgu, jak go właściwie rozpoznać i leczyć? Jakie są jego możliwe przyczyny? Czy da się mu zapobiegać?

Udar mózgu – czym jest i jakie są jego rodzaje?

Według aktualnej definicji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) udar mózgu jest to zespół kliniczny charakteryzujący się nagłym pojawieniem się ogniskowych lub globalnych zaburzeń czynności mózgowia, które – jeżeli nie doprowadzą wcześniej do zgonu – utrzymują się dłużej niż 24 godziny i nie mają innej przyczyny niż naczyniowa.

W literaturze na określenie udaru stosuje się również terminy takie, jak „zdarzenie”, „epizod” lub „incydent mózgowo-naczyniowy”; dawniej udar znany był także jako apopleksja (gr. apoplexia – paraliż). Dochodzi do niego wskutek nagłego zatrzymania dopływu krwi do tkanki mózgowej. Jest to bezpośrednio zagrażający zdrowiu i życiu nagły stan, który bezwzględnie wymaga natychmiastowego leczenia chorego w warunkach szpitalnych. Przypadki udaru mózgu, w zależności od etiologii, można podzielić na kilka rodzajów:

Udar niedokrwienny

Udar niedokrwienny mózgu, inaczej zawał mózgu, stanowi około 80% wszystkich odnotowywanych przypadków. Dochodzi do niego na skutek zamknięcia światła tętnicy doprowadzającej krew do mózgu lub niewielkiej tętniczki wewnątrzmózgowej. Zatrzymanie dopływu świeżej krwi, bogatej w tlen i inne niezbędne substancje niezbędne do funkcjonowania tkanki mózgowej powoduje obumieranie komórek.

Udar krwotoczny

Udar krwotoczny powstaje w momencie, gdy dochodzi do pęknięcia ściany tętnicy doprowadzającej krew do tkanki mózgowej. W konsekwencji krew nie dociera do tej części mózgu, która jest przez to naczynie zaopatrywana, powodując śmierć komórek tam zlokalizowanych. Dodatkowo świeża krew wylewająca się z tętnicy przyczynia się do uszkodzenia sąsiednich komórek nerwowych, powodując także zwiększenie ciśnienia śródmózgowego i zaburzenia w pracy całego narządu.

W zależności od lokalizacji wyróżnia się dwa typu udaru krwotocznego:

  • krwotok podpajęczynówkowy powstaje, gdy pęknięte naczynie znajduje się na powierzchni mózgu; najczęściej dochodzi do niego wskutek wcześniejszych wad naczynia, jak np. nieleczony tętniak;
  • krwotok śródmózgowy, gdy do wylewu dochodzi wewnątrz narządu.

Przemijający udar niedokrwienny (miniudar)

Jako przemijający udar niedokrwienny klasyfikuje się takie ogniskowe zaburzenia czynności mózgu, które występują nagle, ale ustępują samoistnie w czasie krótszym niż 24 godziny. W przeważającej większości (80%) takie epizody trwają kilka-, kilkanaście minut, lecz notuje się również przypadki kilkugodzinnych zaburzeń.

Przyczyny udaru mózgu

Przyczyny udaru mózgu można podzielić na niepodlegające modyfikacjom oraz takie, które poddają się różnym zabiegom i czynnościom prewencyjnym, czyli modyfikowalne. Najbardziej istotnym niemodyfikowalnym czynnikiem ryzyka wystąpienia udaru mózgu jest wiek. Szacuje się, iż zapadalność na udar zwiększa się dwukrotnie w każdej kolejnej dekadzie życia.

Choroba ta dotyka aż 5% populacji powyżej 65. roku życia, przy czym częstotliwość jest większa u mężczyzn niż u kobiet. Istotne znaczenie ma również kryterium pochodzenia etnicznego, gdyż wykazano, że w grupie zwiększonego ryzyka znajdują się osoby rasy czarnej oraz Latynosi, .

Do innych istotnych niemodyfikowalnych czynników ryzyka zalicza się przebyty wcześniej udar mózgu i uwarunkowania genetyczne takie, jak wystąpienie przypadku udaru mózgu u któregoś z rodziców, anemia sierpowata oraz niektóre zaburzenia metaboliczne. Do najpowszechniejszych czynników modyfikowalnych można zaliczyć:

  • Nadciśnienie tętnicze. Ocenia się, że współistniejące nadciśnienie tętnicze aż czterokrotnie zwiększa ryzyko wystąpienia udaru mózgu. Obniżenie ciśnienia skurczowego o ok. 9 mm Hg, zaś rozkurczowego o 5 mm Hg może zmniejszyć to ryzyko o nawet 30%. Uwzględniając fakt, iż na nadciśnienie cierpi 30% populacji dorosłych, zaś powyżej 65. roku życia odsetek ten wzrasta do 70%, wystąpienie udaru na skutek tej choroby jest jednym z najpoważniejszych czynników ryzyka.
  • Inne choroby układu krążenia. Choroba niedokrwienna serca lub przebyty zawał serca zwiększają ryzyko wystąpienia udaru. Stwierdzone migotanie przedsionków jest najpowszechniejszą przyczyną zapadalności na udar kardiogenny. Bardzo ważnym czynnikiem ryzyka udaru mózgu jest miażdżyca, w przebiegu której dochodzi do zwężenia światła naczyń krwionośnych. Najbardziej narażoną grupą są ci pacjenci, u których zwężenie światła wynosi więcej niż 70%, zwłaszcza jeśli doszło do niego w obrębie tętnic szyjnych8.
  • Cukrzyca. Występowanie tej choroby jest czynnikiem zwiększającym ryzyko wystąpienie niedokrwiennego udaru mózgu dwukrotnie8.
  • Bezdech senny. W badaniach wykazano, że 72% pacjentów, u których wystąpił udar niedokrwienny, cierpiało wcześniej z powodu obturacyjnego bezdechu sennego. Bezdech senny polega na krótkotrwałych zaburzeniach oddychania podczas snu, charakteryzujących się występowaniem okresowych spłyceń oddychania i okresów bezdechu, zaś częstość występowania tej choroby u osób po 55. roku życia w Polsce szacuje się na ok. 11%.
  • Czynniki związane ze stylem życia. Kolejnymi czynnikami ryzyka są palenie tytoniu oraz niewłaściwa dieta, której następstwem jest nadwaga i otyłość. Szacuje się, że palacze są dwukrotnie bardziej narażeni na ryzyko wystąpienia udaru mózgu, tak niedokrwiennego, jak i krwotocznego. Wzrost masy ciała połączony z niską aktywnością fizyczną również jest poważnym czynnikiem ryzyka zachorowania na udar.

Objawy i skutki udaru mózgu

Objawy krwotocznego i niedokrwiennego udaru mózgu są w dużej mierze uzależnione od typu doznanego udaru, a także rejonu mózgu, który został dotknięty chorobą. Do najczęściej występujących objawów należą:

  • Zaburzenia wzroku. Często dochodzi do tzw. „podwójnego widzenia”, ograniczenia pola widzenia lub całkowitej utraty wzroku, przy czym symptomy dotyczą najczęściej tylko jednego oka.
  • Zaburzenia koordynacji ruchowej. Pojawiają się trudności z utrzymaniem równowagi, chodzeniem oraz wykonywaniem złożonych czynności ruchowych, np. ubieraniem się.
  • Osłabienie mięśni kończyn dolnych lub górnych. Brak możliwości utrzymania jakichkolwiek przedmiotów, problemy z poruszaniem rękami lub nogami, niemożność ustania, czasami uczucie odrętwienia, często tylko po jednej stronie ciała to kolejne symptomy udaru mózgu.
  • Porażenie mięśni twarzowych. Chory nie jest w stanie uśmiechnąć się lub widoczne jest opadanie kącika ust.
  • Niedowład mięśni gardła oraz języka. Udar może powodować trudności z artykułowaniem słów, mowa staje niewyraźna i bełkotliwa, chory ma trudności z połykaniem, przez co występuje ryzyko zakrztuszenia się.
  • Niespodziewane, bardzo silne bóle głowy. Bóle występują najczęściej w przebiegu krwotoku podpajęczynówkowego; przy czym dotyczą całej głowy.
  • Utrata świadomości. Rozległe zaburzenia spowodowane udarem mogą doprowadzić do senności, formułowania nielogicznych wypowiedzi, splątania, nieświadomości lub całkowitej utraty przytomności.

Najpoważniejszym następstwem wystąpienia udaru jest zgon pacjenta; choroba ta jest śmiertelna w około 40% wszystkich przypadków, przy czym znacznie większą śmiertelnością, a także późniejszą skalą ciężkich następstw zdrowotnych charakteryzuje się udar krwotoczny. Do następstw zdrowotnych po przebytym udarze zalicza się także niepełnosprawność ruchową, dotykająca 25–50% wszystkich pacjentów po udarze, najczęściej jest to niedowład połowy ciała lub zaburzenia napięcia mięśniowego.

Występują także różne zaburzenia w sferze poznawczej, zaburzenia koncentracji, niemożność skupienia uwagi, oznaki otępienia i braku pamięci. Zaburzenia emocjonalne ujawniające się w wyniku przebytego udaru mózgu dotykają nawet 60% przypadków, przy czym do najważniejszych zalicza się depresję, stany maniakalne, napady lękowe lub zespół lęku uogólnionego.

Do innych zaburzeń neurologicznych zaliczać się będą napady padaczkowe, które są wynikiem uszkodzeń różnych obszarów mózgu. Bardzo często na skutek utraty sprawności fizycznej występują zakażenia ogólnoustrojowe, zapalenia płuc, odleżyny, choroby układu moczowego, choroby naczyń krwionośnych, a przede wszystkim zmiany zatorowo-zakrzepowe.

Leczenie udaru mózgu

W przypadku wystąpienia udaru mózgu kluczowe znaczenie ma czas od momentu pojawienia się pierwszych oznak do wdrożenia prawidłowego leczenia. W przypadku udaru niedokrwiennego mózgu w przeciągu pierwszych trzech godzin od pojawienia się objawów choroby istnieje możliwość terapii z użyciem tkankowego aktywatora plazminogenu (tPA), który to lek rozpuszcza skrzep tętnicy mózgowej będący przyczyną udaru.

Jego stosowanie ograniczone jest jednak przede wszystkim względami czasowymi (po upływie kilku godzin komórki mózgowe ulegają obumarciu), interakcjami z innymi lekami lub niedawno przebytymi interwencjami chirurgicznymi – zwiększone jest ryzyko krwawienia. Gdy podanie tkankowego aktywatora plazminogenu nie jest możliwe, stosuje się leki przeciwpłytkowe takie, jak kwas acetylosalicylowy (np. Polocard) lub inne antykoagulanty, np. heparynę.

W przypadku udaru krwotocznego nie podaje się leków przeciwkrzepliwych, które mogłyby pogorszyć stan pacjenta; stosuje się tutaj leczenie zachowawcze polegające na kontrolowaniu ciśnienia śródczaszkowego. W cięższych przypadkach dokonuje się operacji neurochirurgicznych mających na celu przeciwdziałanie niebezpiecznemu wzrostowi ciśnienia wewnątrz czaszki. Po ustabilizowaniu stanu pacjenta konieczne jest wdrożenie rehabilitacji, która jest bardzo istotną częścią okresu rekonwalescencji.

Wszelkiego rodzaju zabiegi fizjoterapeutyczne, takie jak poruszanie kończynami, odpowiednie ich układanie, a w miarę poprawy stanu chorego także proste ćwiczenia fizyczne poprawiające sprawność ruchową mają ogromne znaczenie w łagodzeniu skutków udaru, zarówno fizycznych, jak również emocjonalnych.

U osób, u których w następstwie udaru mózgu pojawiły się trudności z mówieniem, należy przeprowadzić zajęcia z logopedą, zaś przy zaburzeniach psychicznych i neurologicznych konieczne będzie wdrożenie psychoterapii i pomoc lekarzy specjalistów z zakresu neurologii i psychiatrii3.

Czy można zapobiec udarowi mózgu?

Jak wspomniano wcześniej, niektóre przyczyny i czynniki ryzyka wystąpienia udaru mózgu są w dużej mierze niezależne od człowieka, ale nawet one, w połączeniu z odpowiednim stylem życia, mogą zostać w znacznym stopniu zminimalizowane. Do najważniejszych prozdrowotnych zachowań w prewencji udaru mózgu są rezygnacja z palenia tytoniu i spożywania alkoholu, dieta uboga w sód, regularne oznaczanie stężenia glukozy (glikemii) i wykonywanie lipidogramu w celu przeciwdziałania chorobom związanymi z nieprawidłowym stężeniem cukru i cholesterolu we krwi.

Duże znaczenie w profilaktyce udarów ma aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu i redukcja stresu. Szczególną uwagę na zalecenia lekarskie oraz prawidłowy styl życia powinny zwrócić osoby znajdujące się w  grupie największego ryzyka. Z kolei właściwe stosowanie leków mających na celu kontrolowanie chorób, które mogą skutkować udarem mózgu, może w znacznym stopniu zredukować ryzyko jego wystąpienia.

To również może Cię zainteresować

Miażdżyca

Miażdżyca

Miażdżyca: Czym jest, jakie są jej przyczyny i skutki? Czy można jej zapobiec?Miażdżyca (arteroskleroza) jest chorobą, której powikłania (takie, jak choroba wieńcowa, udar mózgu) stanowią najczęstszą

CZYTAJ WIĘCEJ

Czym jest zdrowy tryb życia

Czym jest zdrowy tryb życia

Czym jest zdrowy tryb życia i jaki ma wpływ na układ krążenia?Profilaktyka chorób układu krążenia ma niebagatelne znaczenie dla rozwoju wielu chorób oraz ich następstw. Zdrowy tryb życia

CZYTAJ WIĘCEJ

Choroby układu krążenia

Choroby układu krążenia

Choroby układu krążenia: Wszystko, co powinniśmy o nich wiedziećGłówną przyczyną zgonów, zarówno w Polsce, jak i na świecie, są choroby układu krążenia. Lekceważące podejście

CZYTAJ WIĘCEJ